عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد از طراحی یک اپلیکیشن آموزشی مبتنی بر توانبخشی از راه دور برای آموزش «نظریه ذهن» به کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم خبر داد؛ ابزاری نوین که با هدف تقویت مهارتهای شناختی و بهبود تعاملات اجتماعی کودکان ۶ تا ۹ ساله طراحی شده است.
دکتر حارثآبادی، عضو هیأت علمی گروه گفتاردرمانی دانشکده علوم پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در گفتگو با وب دا با اشاره به اهمیت مداخلات نوین در حوزه توانبخشی کودکان مبتلا به اوتیسم اظهار کرد: اختلال طیف اوتیسم (ASD) یک اختلال رشدی عصبی مزمن است که با نقص در ارتباطات اجتماعی، تعاملات متقابل، علایق محدود و رفتارهای تکراری شناخته میشود و میتواند تأثیر قابل توجهی بر زندگی روزمره کودکان و خانوادههای آنان داشته باشد.
وی با بیان اینکه شیوع این اختلال در جهان حدود ۶۵ نفر در هر ۱۰ هزار نفر گزارش شده و روندی افزایشی دارد، افزود: یکی از مهمترین چالشهای کودکان مبتلا به اوتیسم، ضعف در مهارتهای اجتماعی و ارتباطی است. این کودکان اغلب در شناسایی و تفسیر احساسات، درک نشانههای اجتماعی، آغاز و حفظ تعاملات اجتماعی و شکلگیری روابط با دیگران با دشواری مواجه هستند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: یکی از مفاهیم کلیدی در شکلگیری مهارتهای اجتماعی، «نظریه ذهن» است؛ توانایی درک افکار، احساسات و نیات دیگران که نقش مهمی در تعاملات اجتماعی ایفا میکند. با توجه به ضعف جدی در این مهارت در کودکان مبتلا به اوتیسم، طراحی مداخلات آموزشی هدفمند در این حوزه اهمیت ویژهای دارد.
دکتر حارثآبادی با اشاره به چالشهای دسترسی به خدمات حضوری توانبخشی گفت: کمبود متخصصان آموزشدیده، محدودیت منابع مالی، دشواریهای رفتوآمد، فاصله جغرافیایی، فهرستهای انتظار طولانی و تعهدات زمانی خانوادهها از جمله عواملی هستند که دریافت خدمات حضوری را برای بسیاری از خانوادهها دشوار میکنند. در چنین شرایطی، توانبخشی از راه دور میتواند به عنوان راهکاری مؤثر برای افزایش دسترسی به خدمات تخصصی مورد استفاده قرار گیرد.
وی افزود: بر همین اساس، در این پژوهش اپلیکیشنی برای آموزش غیرحضوری مفاهیم نظریه ذهن طراحی شد تا کودکان مبتلا به اوتیسم سطح یک بتوانند با کمک والدین و تحت نظارت درمانگر، مهارتهای ذهنخوانی و تعاملات اجتماعی خود را تقویت کنند.
به گفته این پژوهشگر، این مطالعه در دو فاز انجام شد. در فاز نخست، اپلیکیشن اندرویدی با هدف آموزش مفاهیم ذهنخوانی طراحی و آمادهسازی شد. در فاز دوم نیز برای بررسی کاربردپذیری نرمافزار، یک مطالعه مداخلهای از نوع پیشآزمون–پسآزمون انجام شد که در آن ۱۰ کودک مبتلا به اوتیسم سطح یک شرکت داشتند.
وی توضیح داد: در این مطالعه، کودکان به دو گروه آموزش حضوری و آموزش از راه دور از طریق اپلیکیشن تقسیم شدند و هر دو گروه مداخله آموزشی مشابهی را در قالب ۱۰ سطح درمانی دریافت کردند. برای ارزیابی نتایج نیز از ابزارهایی مانند پرسشنامه مهارتهای اجتماعی گرشام و الیوت، چکلیست برقراری ارتباط، آزمون نظریه ذهن استیرنمن و تحلیل ویدئویی تعامل مادر و کودک در بازی آزاد استفاده شد. همچنین والدین گروه آموزش آنلاین، مقیاس کاربردپذیری سیستم (SUS) را تکمیل کردند.
دکتر حارثآبادی درباره نتایج این پژوهش گفت: یافتهها نشان داد آموزش نظریه ذهن، چه به صورت حضوری و چه از طریق اپلیکیشن، توانسته است بهبود معناداری در برخی سطوح آزمونهای نظریه ذهن ایجاد کند. در حوزه مهارتهای ارتباطی نیز برخی پیشرفتها بهویژه در گروه آموزش آنلاین مشاهده شد. هرچند تغییرات در مهارتهای اجتماعی در کوتاهمدت معنادار نبود، اما روند افزایشی در میانگین نمرات گروه آنلاین گزارش شد.
وی افزود: همچنین ارزیابی والدین نشان داد اپلیکیشن طراحیشده از نظر کاربردپذیری در سطح قابل قبول قرار دارد و میتواند به عنوان ابزاری کاربردی در کنار روشهای درمانی رایج مورد استفاده قرار گیرد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد: نتایج این پژوهش نشان میدهد آموزش نظریه ذهن میتواند تواناییهای شناختی کودکان مبتلا به اوتیسم سطح یک را تقویت کرده و زمینه بهبود تعاملات میان کودک و والدین، بهویژه تعامل مادر–کودک، را فراهم آورد. همچنین آموزش آنلاین از طریق اپلیکیشن میتواند اثربخشی مشابه آموزش حضوری داشته باشد و در شرایط محدودیت دسترسی به خدمات حضوری، به عنوان یک ابزار مکمل مورد استفاده قرار گیرد.
در بخش دیگری از این گزارش، به سوابق علمی دکتر حارثآبادی اشاره شده است. وی متولد اول اردیبهشت ۱۳۶۲ در شهر سبزوار است و دوران تحصیل خود را با موفقیتهای علمی متعدد پشت سر گذاشته است. او پس از تحصیل در مدرسه تیزهوشان فرزانگان، در سال ۱۳۸۱ وارد رشته گفتاردرمانی دانشگاه علوم پزشکی ایران شد و مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد را با عنوان دانشجوی برتر به پایان رساند.
دکتر حارثآبادی در سال ۱۳۸۹ با قبولی در آزمون دکتری، تحصیلات خود را در دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی تهران ادامه داد و در سال ۱۳۹۴ با معدل ممتاز ۱۹.۱۰ در مقطع دکتری تخصصی گفتاردرمانی فارغالتحصیل شد. وی از مهرماه همان سال به عنوان عضو هیئت علمی دانشکده علوم پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد فعالیت خود را ادامه داده و هماکنون نیز در این سمت مشغول به خدمت است.
وی در پایان ضمن قدردانی از همکاری خانوادههای شرکتکننده در این طرح پژوهشی، اظهار امیدواری کرد که توسعه چنین ابزارهای نوینی بتواند گامی مؤثر در جهت ارتقای کیفیت زندگی و بهبود مهارتهای اجتماعی کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم بردارد.
